مسجد دومناره سقز بنایی مربوط به دوره افشاریه
1398/5/7
معرفی مساجد کردستان
مسجد دومناره سقز بنایی مربوط به دوره افشاریه
مسجد دومناره سقز بنایی تاریخی مذهبی مربوط به دوران نادر شاه افشار است که در سال 1380 با شماره ثبتی 2600 جزو آثار ملی کشور به ثبت رسیده است.
 در طول تاریخ همه مذاهب الهی و آسمانی و بسیاری از مکتب‌های بشری که تکیه‌گاه اجتماعی داشته‌اند، مکانی را به عنوان یک پایگاه خاص برای انجام برنامه‌ها و مراسمات مخصوص خود لازم می‌دانسته و چنین اماکنی را ایجاد کرده‌اند.

مسجد همواره نماد استوار تمدن اسلامی در طول تاریخ بوده‌ و با گذشت ۱۴ قرن از پیدایش اسلام و بنای نخستین مسجد توسط نبی مکرم اسلام، هنوز هم ارزش و اعتبار خود را در میان مسلمانان حفظ کرده‌ است.

معماری مساجد در ایران یک دنیا شور و هیجان و یک سکوت و آرامش با شکوه را به نمایش می‌گذارد که نماینده ذوق سرشار زیبایی‌شناسی است و منبعی جز ایمان مذهبی و الهام آسمانی نمی‌تواند داشته باشد.

مسجد دومناره سقز یکی از صدها مسجد این شهر تاریخی است که در محله میان قلعه سقز و در دامنه یگانه تپه تاریخی این شهر یعنی نارین قلعه بنا شده است.

مسجدی در میان بافت قدیمی شهر سقز واقع در خیابان امام خمینی و در پشت حسینیه سقز، مسجدی در محیطی آزاد که از هر چهر طرف باز است مسجد دومناره سقز که در سال ۱۳۸۰ با شماره ثبتی ۲۶۰۰ جزو آثار ملی کشور به ثبت رسیده است از سمت شمال به یک کوچه سه متری به تپه قلعه قدیم نارین قلعه و خیابان امام محدود شده و از طرف جنوب به محوطه باز حوضخاته راه دارد.

کهنترین تاریخی که برای مرمت این مسجد در دست است سال ۱۳۲۹ ه-ق را نشان می‌دهد، این تاریخ روی یک سنگ نبشته کوچک در داخل مقبره سید حکیم ذکر شده است.

این سنگ نبشته روی  تاقچه سمت راست مقبره تعبیه شده است و در داخل آن نام سید حکیم و خادم آن موقع نیز آمده است.

در سال ۱۳۷۸ دیوارهای داخل مسجد و ایوان ضلع جنوبی آن گچ کاری شد و سقف مسجد قیر پاشی و دیوارهای ضلع غربی رفع رطوبت گردید.

در سال ۱۳۷۹ دیوارهای حوض خانه و سقف گنبد دار آن بند کشی شد . علاوه بر اینها کار های مرمتی جزئی نیز در دیوارها ی اضلاع مختلف مسجد صورت گرفته است. در سال ۱۳۸۰ برنامه ی مرمتی و جامع تری صورت گرفت به طوری که مناره ها مرمت و  بند کشی شد و پله های داخل مناره ها کاشی های بکار رفته در دیوارهای مسجد و مناره ها باز سازی شده است.

این مسجد از غرب به یک گذرگاه چهار متری و از شرق نیز به کوچه‌ای یک متری محدود شده است، مسجد طبق روایات محلی به زمان شیخ حسن مولان‌آباد از عرفای حکیم و ریاضیدان مشهور عصر افشاریه بر می‌گردد.

نادر شاه افشار در زمان عزیمت به بغداد از منطقه سقز عبور می‌کند و به واسطه درخواست شیخ حسن مولان‌آباد دستور ساخت مسجدی در بافت قدیم شهر را می‌دهد در حال حاضر نیز برخی از اهالی منطقه به این مسجد، مسجد شیخ حسن مولان اباد می گویند.

نادر شاه در این سفر دو عصای مرصع و یک سفره منقوش زیبا به جنس چرم را نیز به شیخ حسن هدیه می‌دهد این وسایل هم‌اکنون در روستای مولان‌آباد سقز که آرامگاه این عرف عالی مرتبه در آن قرار دارد نگهداری می‌شود…

یک جلد کلام‌الله مجید خطی نیز در مقبره شیخ حسن نگهداری می شود که هدیه یکی از روحانیون زمان شیخ حسن است و تاریخ آن به اواخر دوره افشاریه برمی‌گردد.

با توجه به کاشی کاری‌های این مسجد که بیشتر مربوط به اواخر افشاریه و اوایل زندیه است و خصوصیات آن دو  دوران را دارد می‌توان به طور قطع مطمئن شد که بنا مربوط به دوره افشاریه است و در دوران‌های بعدی مرمت شده و تعمیرات جزئی در آن صورت گرفته است

مسجد دومناره سقز پلانی تقریبا مربع شکل د ارد و در ساخت آن از مصالحی مانند خشت خام، ملات گل، سنگ‌های لاشه، آجر و چوب استفاده شده است.

ورودی اصلی مسجد در ضلع غربی قرار گرفته، سر در آجری آن با بافت گره چینی آجر و کاشی زرد رنگ ساخته شده که معرف دوره زندیه است.

یک دالان ارتباطی حدود ۳ در ۳٫۵ متری بعد از ورودی وجود داردکه از طریق همین دالان بعد از طی ۹ پله  به پشت بام مسجد می‌رسید.

شبستان مسجد

شبستان مسجد در ابعاد ۱۰ تا ۱۲ متری در ضلع شرقی این دالان قرار گرفته و از طریق درگاه جداگانه می‌توان به آن راه یافت.

سقف شبستان با ارتفاع ۲ متر و ۸۰ سانتی متر همانند بیشتر مساجد محل روی چهار ستون چوبی تقریبا مدور با سر ستون‌های چوبی تکیه داده است.

پشت بام مسجد تا سال ۱۳۶۴ کاه گلی بوده که در آن سال با همت اهالی محله اندود کاه گل برداشته و پشت بنا آسفالت شد.

قطر ستونهای این بنا در حدود ۳۵ سانتی متر است، که بر پایه ستون‌های سنگی با همین قطر قرار دارند در ضلع جنوبی این شبستان و قبل از هر چیزی محراب مسجد جلب توجه می‌کند این محراب بافت قدیمی خود را که همان طاق هلالی باشد حفظ کرده است .

کل مسجد در سال ۱۳۷۸  گچ‌کاری مجدد شده و به همین دلیل تغییراتی در تزئینات و مشخصه‌های آن به وجود آمده است به طوری که امروزه فقط محرابی هلالی مشاهده می‌شود که بر بالای آن بسم ا…الرحمن الرحیم  با گچ قالب‌گیری شده است.

در ضلع جنوبی شبستان علاوه بر محراب دو راه ارتباطی دیگر که دقیقا شکل محراب را دارند برای راه یافتن به ایوان جلوی مسجد تعبیه شده است. قطر دیوارهای این مسجد حدود یک متر و ۷۰ سانتی متر است که در ضلع جنوبی و داخل محراب به وضوح می‌توان آن را مشاهده کرد .

راز استحکام و پایداری مسجد دومناره

راز استحکام و پایداری بنا در از دوره افشاریه تا کنون بدون تردید همین ضخانت و ستبری دیوارهای آن است در ضلع شرقی شبستان ۶ تاقچه با اندازه‌های متفاوت قرار گرفته است که برای نگهداری مصحف‌ها و وسایل دیگر مربوط به مسجد استفاده می‌شود.

در این ضلع همچنین یک در ارتباطی به اتاق واقع در ضلع شرقی مسجد که برای انباری از آن استفاده می سود تعبیه شده است. در ضلع شمالی شبستان و در زمان‌های قبل سکویی وجود داشت که احتمالا کاربرد آن برای این بوده که بچه‌هایی که در زمان یومیه شرکت می‌کردند بالای آن نمازشان را به جا می‌آوردند و اما جماعت مسجد را ببینند.

سال ۱۳۷۹ در این ضلع شومینه ساخته شده است که البته بیشتر جنبه تزئینی دارد و از آن استفاده چندانی نمی‌شود و در ضلع شبستان به جز این شومینه دیگر هیچ گونه عنصر تزئینی همانند تاقچه یا عناصر دیگر دیده نمی‌شود.

در ضلع غربی شبستان چهار تاقچه با اندازه‌های متفاوت ساخته شده‌اند که همان کاربرد تاقچه‌های ضلع شرقی را دارند.

در ضلع غربی مسجد علاوه بر دالان ارتباطی به شبستان اصلی مسجد دو اتاق دیگر نیز وجود دارد که در گذشته  محل درس خواندن آنان بود .در حال حاضر کاربری این دو اتاق عوض شده به طوری که یکی از اتاق‌ها به وضوخانه و دیگر اتاق بدون هیچ کاربردی خالی مانده است.

گلدسته‌های مسجد

موقعیت ۲ گل دسته بسیار زیبای مسجد که وجه تسمیه مسجد نیز هستند بدین صورت است که در ضلع شرقی و غربی مسجد و دقیقا در موازات محراب مسجد قرار گرفته‌اند. هر دو گل دسته به صورتی بنا شده اند که نیمی از آنها داخل دیوارهای مسجد و نیم دیگر بیرون مسجد است.

برای ساخت مناره‌ها در پی از سنگ و برای  بدنه از آجر و کاشی‌های معقلی با نقوش زیبای هندسی استفاده شده که البته تزئینات کاشی کاری ۲ گل دسته با هم تفاوت دارد، برای ورود به داخل گلدسته‌ها از پشت بام  و از طریق دریچه کوچکی که با یک فرم در هر دو مناره تعبیه شده است میتوان به داخل مناره ها راه یافت. انتهای مناره ها با ۶ ستون استوانه‌ای کوچک و با ارتفاع تقریبی ۱ متر به سقف مناره ها منتهی میشود. ارتفاع گلدسته های ضلع غربی از سطح پشت بام حدود ۵ متر و ۳۰ سانتی متر است و ۲ متر و ۸۰ سانتی متر قطر دارد که با ۱۱ پله می توان به ان راه یافت و راه ارتباطی بر بالای آن نیز از طریق ۱۲ پله ممکن می‌شود.

.گلدسته های ضلع غربی ۱۵ سانتی متر به طرف کوچه غربی مسجد منحرف می باشد. در ادوار پیشین موذن برای اذان گفتن به بالای این مناره ها می‌رفت تا صدایش به گوش همه محله برسد،  البته این رسم در دنیای مدرنیته امروز منسوخ شده و مناره‌ها این کاربرد خود را از دست داده‌اند.

حوض خانه مسجد هم در منتهی الیه ضلع جنوبی مسجد و مجزا از آن ساخته شده و می توان به آن راه یافت . این حوض خانه از نظر معماری اهمیت فراوانی دارد و همزمان با بنای اصلی مسجد ساخته شده و پلان کلی ساختمان این حوض خانه مربعی است.

در کنار این حوض در گذشته در اتاق مجزا حوض دیگری نیز وجود داشته است که برای غسل کردن نمازگزاران و تطهیر اموات از استفاده می‌شد.

این مسجد از ابتدای ساخت به عنوان پایگاه مذهبی و اجرای فریضه ی پنجگانه ی  نماز جماعت استفاده می‌شده و در حال حاضر نیز طلبه‌های علوم دینی نیز برای طلب علم پیش ماموستا و روحانی این مسجد می آیند و مدارج علوم دینی را کسب می‌کنند.

گفتنی است؛ مسجد دو مناره سقز در پنجم شهریور ماه ۹۱ طعمه آتش شد و بعدها اقدام ترمیم و بازسازی آن از سوی میراث فرهنگی انجام گرفت.