فضائل و مناقب حضرت زهرا در صحیحین
1397/12/6
مقاله
فضائل و مناقب حضرت زهرا در صحیحین
کتاب صحیحین، دو کتاب «صحیح بخاری» و «صحیح مسلم» است که نزد اهل‌سنت از اعتبار خاصی برخودار بوده و بعد از قرآن، صحیح‌ترین کتاب به حساب می‌آیند و در این زمینه گفته شده است: «اصح الکتب بعد القرآن العزیز الصحیحان: البخاری و مسلم.»، در این مختصر، برخی از فضائل حضرت زهرا از نگاه این دو کتاب بیان خواهد شد.

فاطمه سیده‌ی زنان بهشت
«حَدَّثَنَا أَبُو نُعَیْمٍ حَدَّثَنَا زَکَرِیَّاءُ عَنْ فِرَاسٍ عَنْ عَامِرٍ الشَّعْبِیِّ عَنْ مَسْرُوقٍ عَنْ عَائِشَهَ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهَا قَالَتْ أَقْبَلَتْ فَاطِمَهُ تَمْشِی کَأَنَّ مِشْیَتَهَا مَشْیُ النَّبِیِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ النَّبِیُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ مَرْحَبًا بِابْنَتِی ثُمَّ أَجْلَسَهَا عَنْ یَمِینِهِ أَوْ عَنْ شِمَالِهِ ثُمَّ أَسَرَّ إِلَیْهَا حَدِیثًا فَبَکَتْ فَقُلْتُ لَهَا لِمَ تَبْکِینَ ثُمَّ أَسَرَّ إِلَیْهَا حَدِیثًا فَضَحِکَتْ فَقُلْتُ مَا رَأَیْتُ کَالْیَوْمِ فَرَحًا أَقْرَبَ مِنْ حُزْنٍ فَسَأَلْتُهَا عَمَّا قَالَ فَقَالَتْ مَا کُنْتُ لِأُفْشِیَ سِرَّ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى قُبِضَ النَّبِیُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ فَسَأَلْتُهَا فَقَالَتْ أَسَرَّ إِلَیَّ إِنَّ جِبْرِیلَ کَانَ یُعَارِضُنِی الْقُرْآنَ کُلَّ سَنَهٍ مَرَّهً وَإِنَّهُ عَارَضَنِی الْعَامَ مَرَّتَیْنِ وَلَا أُرَاهُ إِلَّا حَضَرَ أَجَلِی وَإِنَّکِ أَوَّلُ أَهْلِ بَیْتِی لَحَاقًا بِی فَبَکَیْتُ فَقَالَ أَمَا تَرْضَیْنَ أَنْ تَکُونِی سَیِّدَهَ نِسَاءِ أَهْلِ الْجَنَّهِ أَوْ نِسَاءِ الْمُؤْمِنِینَ فَضَحِکْتُ لِذَلِکَ.»؛ همسر پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) عایشه می‌گوید: فاطمه به خدمت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) آمد، دیدم راه رفتن او همانند راه رفتن رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) بود. رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) به او خوش آمد گفت و وی را در سمت راست یا در سمت چپش نشانید، سپس مطلب مخفیانه‌ای به او گفت. فاطمه گریه کرد. به او گفتم علت گریه‌ات چیست؟ سپس رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) یک مطلب سری و راز مخفی نیز با وی در میان گذاشت که فاطمه خوشحال و خندان شد. عایشه می‌گوید: من گفتم تا امروز این چنین خوشحالی و فرح، بلافاصله بعد از آن حزن و اندوه ندیده بودم. آنگاه از وی از گفتگوی پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) پرسش کردم، فاطمه در جواب من گفت: من راز پدرم را فاش نمی‌کنم. آنگاه که رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) از دنیا رفت، دو مرتبه از فاطمه درباره آن گفتگوی پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) سؤال نمودم. در جوابم گفت: پدرم در اولین گفتگویش به من گفت: که جبرئیل هر سال قرآن را بر من یک بار عرضه می‌کرد؛ ولی امسال دو بار عرضه کرده است و علت این کار را نمی‌دانم جز این که اجل من فرا رسیده است و اول کسی که از خاندان من بر من ملحق خواهد گردید تو خواهی بود، من گریه نمودم. سپس پدرم فرمود: آیا راضی نمی‌شوی که «سیده زنان بهشت یا سید زنان مؤمنان باشی؟» اینجا بود که من خوشحال و متبسم شدم.
صحیح البخاری، البخاری(۲۵۶)، ج۴، ص۱۸۳، بَاب عَلَامَاتِ النُّبُوَّهِ فِی الْإِسْلَامِ؛ صحیح مسلم، مسلم النیسابوری(م۲۶۱)، ج۷، ص۱۴۳، باب فَضَائِلِ فَاطِمَهَ بِنْتِ النَّبِىِّ عَلَیْهَا الصَّلاَهُ وَالسَّلاَمُ، دار الفکر، بیروت.
فاطمه اولین ملحق شده‌ی بر پدر
«حَدَّثَنِی یَحْیَى بْنُ قَزَعَهَ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِیمُ بْنُ سَعْدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عُرْوَهَ عَنْ عَائِشَهَ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهَا قَالَتْ دَعَا النَّبِیُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ فَاطِمَهَ ابْنَتَهُ فِی شَکْوَاهُ الَّذِی قُبِضَ فِیهِ فَسَارَّهَا بِشَیْءٍ فَبَکَتْ ثُمَّ دَعَاهَا فَسَارَّهَا فَضَحِکَتْ قَالَتْ فَسَأَلْتُهَا عَنْ ذَلِکَ فَقَالَتْ سَارَّنِی النَّبِیُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ فَأَخْبَرَنِی أَنَّهُ یُقْبَضُ فِی وَجَعِهِ الَّذِی تُوُفِّیَ فِیهِ فَبَکَیْتُ ثُمَّ سَارَّنِی فَأَخْبَرَنِی أَنِّی أَوَّلُ أَهْلِ بَیْتِهِ أَتْبَعُهُ فَضَحِکْتُ.»؛ عروه به نقل از عایشه می‌گوید: پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) در مرضی که منجر به رحلت وی گردید، دخترش فاطمه را به نزد خود فرا خواند و یک مطلب سری به او گفت که فاطمه گریه نمود، سپس او را به نزد خود فرا خواند و مطلبی گفت که حضرت زهرا خندان گردید. من علت این گریه و خنده را از او جویا شدم، گفت: پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) دفعه اول به من گفت: که در این مرض از دنیا رحلت خواهد کرد، به همین جهت من گریه کردم، سپس به من خبر داد که از خاندانم تو اولین کسی هستی که به من ملحق خواهی شد. به همین خاطر خوشحال و خندان شدم.
صحیح البخاری، البخاری(۲۵۶)، ج۴، ص۱۸۳، بَاب عَلَامَاتِ النُّبُوَّهِ فِی الْإِسْلَامِ.
فاطمه پاره تن پدر
«حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِیدِ حَدَّثَنَا ابْنُ عُیَیْنَهَ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِینَارٍ عَنْ ابْنِ أَبِی مُلَیْکَهَ عَنْ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَهَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ قَالَ فَاطِمَهُ بَضْعَهٌ مِنِّی فَمَنْ أَغْضَبَهَا أَغْضَبَنِی.»؛ مسور بن مخرمه گوید: رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: فاطمه پاره تن من است، هر کس او را خشمناک کند مرا خشمناک کرده است.
صحیح البخاری، البخاری(۲۵۶)، ج۴، ص۲۱۰، بَاب مَنَاقِبِ قَرَابَهِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ وَمَنْقَبَهِ فَاطِمَهَ عَلَیْهَا السَّلَام.
تسبیح فاطمه (هدیه پدر به دختر)
«حَدَّثَنِی مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ حَدَّثَنَا شُعْبَهُ عَنْ الْحَکَمِ سَمِعْتُ ابْنَ أَبِی لَیْلَى قَالَ حَدَّثَنَا عَلِیٌّ أَنَّ فَاطِمَهَ عَلَیْهَا السَّلَام شَکَتْ مَا تَلْقَى مِنْ أَثَرِ الرَّحَا فَأَتَى النَّبِیَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ سَبْیٌ فَانْطَلَقَتْ فَلَمْ تَجِدْهُ فَوَجَدَتْ عَائِشَهَ فَأَخْبَرَتْهَا فَلَمَّا جَاءَ النَّبِیُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ أَخْبَرَتْهُ عَائِشَهُ بِمَجِیءِ فَاطِمَهَ فَجَاءَ النَّبِیُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ إِلَیْنَا وَقَدْ أَخَذْنَا مَضَاجِعَنَا فَذَهَبْتُ لِأَقُومَ فَقَالَ عَلَى مَکَانِکُمَا فَقَعَدَ بَیْنَنَا حَتَّى وَجَدْتُ بَرْدَ قَدَمَیْهِ عَلَى صَدْرِی وَقَالَ أَلَا أُعَلِّمُکُمَا خَیْرًا مِمَّا سَأَلْتُمَانِی إِذَا أَخَذْتُمَا مَضَاجِعَکُمَا تُکَبِّرَا أَرْبَعًا وَثَلَاثِینَ وَتُسَبِّحَا ثَلَاثًا وَثَلَاثِینَ وَتَحْمَدَا ثَلَاثًا وَثَلَاثِینَ فَهُوَ خَیْرٌ لَکُمَا مِنْ خَادِمٍ»؛ حضرت علی علیه السلام فرمود: حضرت زهرا در اثر گرداندن آسیاب دستش مجروح گردید در همین روزها اسیرهایی به حضور پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) آورده بودند، فاطمه خواست به خدمت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) برسد و درخواست کنیز و خدمتکاری کند، ولی رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) را در خانه نیافت و عایشه را در خانه دید و جریان را با او در میان گذاشت. چون پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به خانه مراجعه نمود، عایشه حکایت را به او رساند.
حضرت علی علیه السلام می‌گوید: رسول خدا پس از شنیدن جریان به منزل ما تشریف آورد که وقت استراحت بود، پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: آیا می‌خواهید بهتر از آنچه را که درخواست کرده‌اید به شما یاد دهم؟ «هنگامی که در رختخواب قرار گرفتید سی و چهار مرتبه تکبیر بگویید و سی و سه مرتبه تسبیح و سی و سه مرتبه الحمد الله. این عمل بهتر از خدمتگزار است.
صحیح البخاری، البخاری(۲۵۶)، ج۴، ص۲۰۸، بَاب مَنَاقِبِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ الْقُرَشِیِّ الْهَاشِمِیِّ أَبِی الْحَسَنِ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ؛ همان، ج۷، ص۱۴۹، بَاب التَّکْبِیرِ وَالتَّسْبِیحِ عِنْدَ الْمَنَامِ؛ همان، ج۶، ص۱۹۲، بَاب عَمَلِ الْمَرْأَهِ فِی بَیْتِ زَوْجِهَا؛ صحیح مسلم، مسلم النیسابوری(م۲۶۱)، ج۸، ص۸۴، باب التَّسْبِیحِ أَوَّلَ النَّهَارِ وَعِنْدَ النَّوْمِ.
مهر و محبت دختر نسبت به پدر
الف) «وَحَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبَانَ الْجُعْفِىُّ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحِیمِیَعْنِى ابْنَ سُلَیْمَانَعَنْ زَکَرِیَّاءَ عَنْ أَبِى إِسْحَاقَ عَنْ عَمْرِو بْنِ مَیْمُونٍ الأَوْدِىِّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ بَیْنَمَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله علیه وسلم یُصَلِّى عِنْدَ الْبَیْتِ وَأَبُو جَهْلٍ وَأَصْحَابٌ لَهُ جُلُوسٌ وَقَدْ نُحِرَتْ جَزُورٌ بِالأَمْسِ فَقَالَ أَبُو جَهْلٍ أَیُّکُمْ یَقُومُ إِلَى سَلاَ جَزُورِ بَنِى فُلاَنٍ فَیَأْخُذُهُ فَیَضَعُهُ فِى کَتِفَىْ مُحَمَّدٍ إِذَا سَجَدَ فَانْبَعَثَ أَشْقَى الْقَوْمِ فَأَخَذَهُ فَلَمَّا سَجَدَ النَّبِىُّ صلى الله علیه وسلم وَضَعَهُ بَیْنَ کَتِفَیْهِ قَالَ فَاسْتَضْحَکُوا وَجَعَلَ بَعْضُهُمْ یَمِیلُ عَلَى بَعْضٍ وَأَنَا قَائِمٌ أَنْظُرُ. لَوْ کَانَتْ لِى مَنَعَهٌ طَرَحْتُهُ عَنْ ظَهْرِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله علیه وسلم وَالنَّبِىُّ صلى الله علیه وسلم سَاجِدٌ مَا یَرْفَعُ رَأْسَهُ حَتَّى انْطَلَقَ إِنْسَانٌ فَأَخْبَرَ فَاطِمَهَ فَجَاءَتْ وَهِىَ جُوَیْرِیَهُ فَطَرَحَتْهُ عَنْهُ. ثُمَّ أَقْبَلَتْ عَلَیْهِمْ تَشْتِمُهُمْ فَلَمَّا قَضَى النَّبِىُّ صلى الله علیه وسلم صَلاَتَهُ رَفَعَ صَوْتَهُ ثُمَّ دَعَا عَلَیْهِمْ»؛ عبدالله بن مسعود می‌گوید: هنگامی که پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) در کنار خانه کعبه مشغول نماز بود، ابوجهل نیز با عده‌ای از یارانش در کنار کعبه نشسته بودند. ابوجهل به یارانش گفت: کدام یک از شما می‌تواند شکمبه شتر فلان شخص را بیاورد و هنگامی که محمد سر به سجده می‌نهد به پشت وی بگذارد؟ یکی از آن میان که دارای شقاوت بیشتری بود برخواست و فورا شکمبه را آورد و در موقعی که پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به سجده رفت، شکمبه را به پشت وی نهاد، ابوجهل و یارانش به این منظره به شدت می‌خندیدند.
ابن مسعود گوید: من نیز ناظر بودم و آرزو می‌کردم که ای کاش توانایی آن را داشتم که آن شکمبه را بردارم و رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) را از آن ناراحتی نجات دهم، در همان وقت فاطمه از جریان مطلع گردید، او که دختر کوچکی بیش نبود، آمد و شکمبه را از پشت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) برداشت و رو به سوی دشمن نمود و با زبان کودکی آنان را به خاطر این عملشان نکوهش نمود. چون رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) از نماز فارغ شد، با صدای بلند آنها را نفرین نمود
صحیح مسلم، مسلم النیسابوری(م۲۶۱)، ج۸، ص۸۴، باب مَا لَقِىَ النَّبِىُّ صلى الله علیه وسلم مِنْ أَذَى الْمُشْرِکِینَ وَالْمُنَافِقِینَ.
ب) «حَدَّثَنَا قُتَیْبَهُ بْنُ سَعِیدٍ حَدَّثَنَا یَعْقُوبُ عَنْ أَبِی حَازِمٍ أَنَّهُ سَمِعَ سَهْلَ بْنَ سَعْدٍ وَهُوَ یُسْأَلُ عَنْ جُرْحِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ أَمَا وَاللَّهِ إِنِّی لَأَعْرِفُ مَنْ کَانَ یَغْسِلُ جُرْحَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ وَمَنْ کَانَ یَسْکُبُ الْمَاءَ وَبِمَا دُووِیَ قَالَ کَانَتْ فَاطِمَهُ عَلَیْهَا السَّلَام بِنْتُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ تَغْسِلُهُ وَعَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ یَسْکُبُ الْمَاءَ بِالْمِجَنِّ فَلَمَّا رَأَتْ فَاطِمَهُ أَنَّ الْمَاءَ لَا یَزِیدُ الدَّمَ إِلَّا کَثْرَهً أَخَذَتْ قِطْعَهً مِنْ حَصِیرٍ فَأَحْرَقَتْهَا وَأَلْصَقَتْهَا فَاسْتَمْسَکَ الدَّمُ وَکُسِرَتْ رَبَاعِیَتُهُ یَوْمَئِذٍ وَجُرِحَ وَجْهُهُ وَکُسِرَتْ الْبَیْضَهُ عَلَى رَأْسِهِ.»؛ ابوحازم می‌گوید: از سهل بن سعد درباره جراحات وارد شده بر پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) در جنگ احد سؤال کردند، سهل گفت: آری آن روز صورت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) مجروح گردید و دندانش شکست و کلاه‌خود در سرش شکسته بود، در اینجا بود که علی بن ابیطالب با سپرش آب می‌ریخت و فاطمه دختر پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) خون از سر و صورت پدر، می‌شست. چون فاطمه زهرا دید با آب نمی‌توان جلو خون‌ریزی را گرفت، قطعه حصیری به دست آورد و سوزاند و خاکسترش را روی جراحات پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) گذاشت و به این صورت از خون‌ریزی جلوگیری کرد.
صحیح البخاری، البخاری(۲۵۶)، ج۵، ص۳۸، بَاب مَا أَصَابَ النَّبِیَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ مِنْ الْجِرَاحِ یَوْمَ أُحُدٍ؛ صحیح مسلم، مسلم النیسابوری(م۲۶۱)، ج۵، ص۱۷۸، باب غَزْوَهِ أُحُدٍ.
اندوه فاطمه در رحلت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)
«حَدَّثَنَا سُلَیْمَانُ بْنُ حَرْبٍ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ عَنْ ثَابِتٍ عَنْ أَنَسٍ قَالَ لَمَّا ثَقُلَ النَّبِیُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ جَعَلَ یَتَغَشَّاهُ فَقَالَتْ فَاطِمَهُ عَلَیْهَا السَّلَام وَا کَرْبَ أَبَاهُ فَقَالَ لَهَا لَیْسَ عَلَى أَبِیکِ کَرْبٌ بَعْدَ الْیَوْمِ فَلَمَّا مَاتَ قَالَتْ یَا أَبَتَاهُ أَجَابَ رَبًّا دَعَاهُ یَا أَبَتَاهْ مَنْ جَنَّهُ الْفِرْدَوْسِ مَأْوَاهْ یَا أَبَتَاهْ إِلَى جِبْرِیلَ نَنْعَاهْ فَلَمَّا دُفِنَ قَالَتْ فَاطِمَهُ عَلَیْهَا السَّلَام یَا أَنَسُ أَطَابَتْ أَنْفُسُکُمْ أَنْ تَحْثُوا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ التُّرَابَ.»؛ انس می‌گوید: چون مرض پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) شدت یافت و ناراحتی بر وی مستولی گردید، فاطمه زهرا ناراحتی خود را با این جمله ابراز می‌نمود «وَا کَرْبَ أَبَاهُ»؛ وای از غم و اندوه پدر. پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به او گفت: دخترم! بعد از امروز بر پدر تو دیگر غم و اندوه نخواهد بود. چون رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) از دنیا رفت، فاطمه این چنین نوحه‌سرایی می‌نمود: ای پدری که به دعوت خدایش لبیک گفت! ای پدری که بهشت برین جایگاه اوست! ای پدری که باید خبر مرگ و تسلیت او را به جبرئیل بگوئیم. چون جسد پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) دفن گردید، فاطمه زهرا به من گفت: ای انس! چگونه راضی شدید که خاک به روی بدن رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) بریزید؟
صحیح البخاری، البخاری(۲۵۶)، ج۵، ص۱۴۴، بَاب مَرَضِ النَّبِیِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ وَوَفَاتِهِ.
پی‌نوشت:
منظور از صحیحین، دو کتاب «صحیح بخاری» و «صحیح مسلم» است که نزد اهل‌سنت از اعتبار خاصی برخودار بوده و بعد از قرآن، صحیح‌ترین کتاب به حساب می‌آیند و در این زمینه گفته شده است: «اصح الکتب بعد القرآن العزیز الصحیحان: البخاری و مسلم.»، فتح الباری بشرح صحیح البخاری، ابن حجر، ج۱، ص۵؛ صحیح مسلم بشرح النووی، النووی، ج۱، ص۱۴، الموازنه بین البخاری و مسلم.

منبع: نشریه علمی فرهنگی اجتماعی تبیان، مرکز بزرگ اسلامی غرب کشور، ص11-14، شماره 106و 107، ص11-14، سال1396.