1396/6/6
آشنایی اجمالی با تفسیر روح المعانى
تفسیر «روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم» اثر شهاب الدین، محمود أفندى آلوسی با کنیه ی أبو الثناء است که در سال ۱۲۱۷ ق در حوالی بغداد به دنیا آمد.
تفسیر «روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم» اثر شهاب الدین، محمود أفندى آلوسی با کنیه ی أبو الثناء است که در سال ۱۲۱۷ ق در حوالی بغداد به دنیا آمد. او نزد استادان بزرگ بغداد از جمله پدرش کسب علم کرده و پس از گذشت مدت کوتاهی، به تدریس و نگارش مشغول شد.
تفسیر آلوسی نشانگر تسلط او بر علوم گوناگونی چون فقه، ادبیات عرب، منطق و تفسیرو نیز حافظه ی نیرومند او دارد و خود او نیز در این زمینه می‌گوید: «هرگز ذهنم در خصوص چیزى که آن‌را حفظ کرده‌ام به من خیانت نورزیده است‏».
اگرچه تفسیر روح المعانی؛ مشهورترین کتاب آلوسی بوده و او شهرتش را وامدار این کتاب است، اما آثار دیگری هم از او برجای مانده است:
۱٫ «شرح المسلم» در علم منطق.
۲٫ «الأجوبه العراقیه عن الأسئله اللاهوتیه»
۳٫ «الأجوبه العراقیه على الأسئله الإیرانیه»
۴٫ «دره الغواص فی أوهام الخواص».
آلوسی چرایی شروع نگارش این تفسیر را این‌گونه بیان می‌کند: «در رجب سال ۱۲۵۲ هجرى، در رؤیا دیدم که خداوند به من امر نموده که آسمان و زمین را طى نمایم و من نیز طى نمودم؛ در حالی که دستى بر آسمان و دستى بر آب داشتم، بیدار شدم. در پى تعبیراین خواب به این نتیجه رسیدم که مراد تألیف تفسیر است. پس از آن در ۱۶ شعبان همان سال در سن ۳۴ سالگی نوشتن این تفسیر را آغاز کردم».
آلوسی پانزده سال برای نگارش این تفسیر، وقت گذاشت.
روش کلى او در تفسیراین است که:
ابتدا به نام سوره، مکى بودن، مدنى بودن و اقوال موجود در این قسمت و نظر مورد قبولش، می‌پردازد، سپس به ذکر فضیلت سوره و خواص آن همت می‌گمارد، بعد از آن تفسیر سوره را آیه به آیه و کلمه به کلمه، بیان می‌کند، که در آن به لغت، ادبیات، قرائت، مناسبت بین آیات و سوره‌ها و اسباب نزول، می‌پردازد.
آلوسی همچنین از جمله افرادی است که در مباحث لغوى و ادبى استشهاد فراوانی به اشعار عرب دارد.
آلوسی در ابتدای این کتاب، مباحثی را به عنوان مقدمه مطرح کرده است:
۱٫ معنای تفسیر و تأویل.
۲٫ آن چه تفسیر بدان نیاز دارد، معنای تفسیر به رأی و محدوده ی آن.
۳٫ اسامی قرآن.
۴٫ غیر مخلوق بودن قرآن.
۵٫ حروف سبعه.
۶٫ دلایل اعجاز قرآن.
تفسیر روح المعانی؛ گسترده‏ترین تفسیرى است که پس از تفسیر فخر رازى به شیوه ی کهن نوشته شده است؛ بلکه می‌توان گفت: نسخه ی دوم تفسیر رازى است ولى با اندکى تغییر – که چندان هم مهم نیست- چون هر کسی تفسیر آلوسى را بخواند درمی‌یابد که وى به‌ طور کامل بر تفسیر رازى تکیه کرده و منبع و مأخذ اول وى در تفسیر، همان تفسیر رازى بوده است.
وى مسایل فقهى را هم به ‌طور گسترده و با ذکر اقوال مختلف شرح می‌دهد تا جایی که گاه کتاب را از نوشتاری تفسیری به نوشتاری فقهی‏ تبدیل می‌کند.
در مسایل کلامى هم سخن را به درازا می‌کشاند. علاوه بر این، از تفسیر رمزى و عرفانى نیز چشم نمی‌پوشد و پس از تفسیر ظاهرى آیات، در حدّ توان به آن می‌پردازد و در این مورد از تفسیرهاى نیشابورى، قشیرى، ابن عربى بهره می‌گیرد .برخی ازصاحب نظران بر این باورند که تفسیرآلوسی ، یک دائره المعارف است که از حجم و حدود تفسیرى خارج شده است.
برخی از تفاسیر متأخر شیعی نیز آراء آلوسى را در تفاسیر خود آورده‌ و به بررسی و نقد آن پرداخته‌اند.
آلوسی در نهایت به سال ۱۲۷۰ هجری قمری وفات یافت.
پس از آن در ۱۶ شعبان همان سال در سن ۴۳ سالگی در عهد سلطان محمود خان نوشتن را آغاز و در چهارم ربیع الثانی سال ۱۲۶۷ هجری به اتمام رساند پس از مشورت نام آن را «روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی»، نهاد.
روح المعانی گسترده‌ترین تفسیر و جامع‌ترین آن در نوع خود، میان اهل سنت می‌باشد. جامع آراء گذشتگان از روایت و درایت بوده، اقوال آنان را با کمال امانت و عنایت، بیان داشته، خلاصه‌ای از تفاسیر پیش از خود محسوب می‌گردد، از تفسیر ابن عطیه گرفته تا تفسیر ابو حیان، کشاف، ابو السعود، بیضاوی، فخر رازی و دیگران استفاده فراوان نموده است. ضمن نقل آن ها نظر به نقادی نیز داشته است. بیش از همه از تفسیر فخر رازی بهره برده و احیانا بخش هایی از منقولات رازی را نقد کرده است، به ویژه در مسایل فقهیه چراکه آلوسی حنفی مذهب بوده است. تفسیرمذکور
تفسیری است عقلی و اجتهادی که روش بلاغی، بیانی و ادبی رادر پیش گرفت.
آلوسی دراین تفسیر به مخالفان فکری خویش بسیار می‌تازد .
آلوسی متعرض قراءات نیز می‌گردد، اما مقید به متواتر بودن آن ها نیست. همچنان که مناسبات بین سور و آیات را نیز بیان می‌دارد. در روح المعانی، اسباب نزول آیات، مورد توجه قرار می‌گیرد. در بحث های نحوی نیز آلوسی سخن را به دراز می‌کشاند این موضوع در جای جای تفسیر آشکار است.
درباره ی آلوسی و تفسیر وی مقالات فراوانی نگاشته شده و در کتب متعددی در کنار بررسی تفاسیر مختلف، به آن پرداخته‌اند.