1396/12/10
آشنایی اجمالی با کتاب حدیثی صحیح بخاری و مؤلف آن
ابوعبدالله محمد بن اسماعیل(م ۱۹۴-۲۵۶هـ) که مهم‌ترین کتاب حدیثی اهل‌سنت را تدوین نموده است در سال ۱۹۴هجری در بخارا دیده به جهان گشود و در این شهر مشغول به تحصیل شد و از محضر درس پدر خود و دیگر علماء و محدثان بخارا و شهرهای همجوار، حدیث آموخت و پس از فوت پدر، برای تحصیل علم به شهرهای معروفی، همانند خراسان، عراق، حجاز و شام مسافرت نمود. [۳]


(الْجَامِعُ الصَّحِیح الْمُسْنَد[۱] مِنْ حَدِیثِ رَسُولِ اللهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ وَسُنَنِهِ وَأَیَّامِهِ)[۲]
زندگی‌نامه:
ابوعبدالله محمد بن اسماعیل(م ۱۹۴-۲۵۶هـ) که مهم‌ترین کتاب حدیثی اهل‌سنت را تدوین نموده است در سال ۱۹۴هجری در بخارا دیده به جهان گشود و در این شهر مشغول به تحصیل شد و از محضر درس پدر خود و دیگر علماء و محدثان بخارا و شهرهای همجوار، حدیث آموخت و پس از فوت پدر، برای تحصیل علم به شهرهای معروفی، همانند خراسان، عراق، حجاز و شام مسافرت نمود. [۳]
او از اساتید و مشایخی، همانند «ابوزرعه، احمد بن حنبل، یحیی بن معین و اسحاق بن راهویه» حدیث آموخت و درباره شیوخی که از آنها نقل حدیث کرده است گوید: «من با بیش از هزار محدث و عالم از علماء و محدثان ملاقات کردم و از علم آنها بهره‌مند شدم.» [۴]

عاقبت بخاری پس از مسافرتهای مکرر علمی، در سال ۲۵۶هجری در یکی از روستاهای سمرقند به نام «خرتنگ» دیده از جهان فرو بست. [۵]
انگیزه تألیف:
بخاری انگیزه خود را از نگارش این کتاب، جمع‌آوری احادیث صحیح نبوی از میان انبوه احادیث مسموع دانسته است؛ «إِبْرَاهِیم بن معقل النَّسَفِیّ» که از شاگردان بخاری است، انگیزه بخاری از تألیف صحیح خود را چنین بیان می‌کند: «قَالَ أَبُو عبد الله مُحَمَّد بن إِسْمَاعِیل البُخَارِیّ کُنَّا عِنْد إِسْحَاق بن رَاهَوَیْه فَقَالَ لَو جمعتم کتابا مُخْتَصرا لصحیح سُنَّهُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ قَالَ فَوَقع ذَلِک فِی قلبِی فَأخذت فِی جمع الْجَامِع الصَّحِیح»،[۶] روزی نزد استاد خود «إِسْحَاق بن رَاهَوَیْه» نشسته بودم که گفت: ای کاش! مختصری از احادیث صحیح از سنت نبوی(صلی الله علیه و آله و سلم) فراهم می‌کردید و می‌آوردید. این حرف در دلم نشست و شروع به گرد‌آوری احادیث صحیح کردم و صحیح خود را از میان ششصد هزار حدیث گرد آوردم.
او همچنین می‌گوید قبل از ورود هر حدیثی در کتاب خود قبلاً غسل کرده و دو رکعت نماز گذارده‌ام.[۷]
بخاری چون کتاب خود را به پایان رساند، آن را به بزرگان و ائمه حدیث زمان خود چون احمد بن حنبل، علی بن مدینی، یحیی بن معین، عرضه داشت که همه آن را پسندیدند و کتابش را تحسین کرده و به صحت و درستی همه احادیث ـ به جز چهار حدیث ـ صحه گذاشتند. [۸]

شناسنامه صحیح بخاری:
این کتاب، نخستین منبع حدیثی فراگیر اهل‌سنت به حساب می‎آید که در نه بخش سامان یافته است.
در بخش اول، احادیث به طور موضوعی در بابهای ذیل جای داده شده‎اند: «بدءالوحی»، «الایمان»، «العلم»، «الوضوء»، «الغسل»، «الحیض» و «الصلاه».
در بخشهای دوم و سوم و چهارم به ابواب فقهی پرداخته شده است.
در بخش پنجم به مناقب و مغازی پرداخته و بخش ششم را به تفسیر آیات قرآن و بخش هفتم را به پاره‎ای از ابواب فقهی مانند نکاح و طلاق، اختصاص داده است.
در بخش هشتم، روایاتی را در زمینه ادعیه و برخی مسائل فقهی آورده و در بخش آخر به «منامات»، «فتن»، «اخبار آحاد»، «اعتصام به کتاب و سنت» و «توحید» به عنوان حُسن ختام، پرداخته است.
(صحیح بخاری در ۹۷ کتاب تدوین شده است و هر کتابی نیز مشتمل بر چند باب است.)
بخاری برای انتخاب احادیث صحیح، معیاری داشته که به «شرط بخاری» معروف شده است. بر طبق آن او حدیثی را صحیح می‎دانست که محدثان بزرگ نسبت به وثاقت فرد فرد سلسله راویان آن تا یک صحابی مشهور، اتفاق نظر داشته باشند و سند آن نیز متصل و غیر مقطوع باشد.

۱-عدد احادیث بخاری
در مورد تعداد روایات صحیح بخاری بین دانشمندان اختلاف نظر وجود دارد، ابن حجر عسقلانی در «هدی الساری مقدمه فتح الباری» از ابن صلاح، تعداد احادیث تکراری و غیر تکراری آن را ۷۲۷۵ حدیث، نقل می‏کند و خود به تعداد ۷۳۹۷ حدیث، نظر می‎دهد. همچنین ابن صلاح احادیث بدون تکرار آن را ۴۰۰۰ حدیث برشمرده است.[۹]

۲-شروح بخاری(۸۰ شرح و تعلیقه)
بنابر قول حاجی خلیفه در کشف الظنون، مهمترین شروح صحیح بخاری عبارتند است از:
الف) فتح الباری، فی شرح صحیح البخاری، احمد بن علی بن حجر العسقلانی(متوفی: ۸۵۲)، ۱۳جلدی؛
ب) عمده القاری، بدر الدین العینی(متوفی: ۸۵۵)، (حنفی مذهب)۲۵، جزء در ۱۲جلد.
ب) ارشادالساری بشرح صحیح البخاری، ابن حجر قسطلانی(متوفی:۹۲۳)، ۱۵ جلدی.

۳- تکمله(مستدرک):
الف) المستدرک على الصحیحین، أبو عبد الله الحاکم محمد بن عبد الله بن محمد بن حمدویه بن نُعیم بن الحکم الضبی الطهمانی النیسابوری المعروف بابن البیع (المتوفى: ۴۰۵هـ)، ۴جلدی.
ب) هدایه الباری الی ترتیب احادیث البخاری، طنطاوی، ۳جلدی.

۴-ج) دار القلم، ۸جلد با تحقیق قاسم شمّاعی؛
د) دار المعرفه، ۱۲جلد؛
ه) دارالفکر، ۵ جلد.

جایگاه صحیح بخاری نزد اهل‌سنت:
صحیح بخاری نزد اهل‌سنت از جایگاه ممتازی برخوردار است به گونه‌ای که آن را تالی تلو قرآن و صحیح‌ترین کتاب‌ها پس از کتاب خدا دانسته.[۱۰] و همچنین گفته می شود  که بخاری پیشوای حدیث شناسی و جلودار این میدان است. مزی در کتاب تهذیب الکمال در این‌باره می‌نویسد: «ابوعبد الله بن أبی الحسن البخاری الحافظ صاحب الصحیح إمام هذا الشأن والمقتدى به فیه والمعول على کتابه بین أهل الإسلام.»؛ [۱۱] بخاری پیشوای حدیث شناسی و جلودار این میدان است. و کتاب او در میان مسلمانان، مورد اعتماد است.

ابن یوسف الفربری، می‌گوید: ابن یوسف الفربری یقول رأیت النبی صلى الله علیه وسلم فی النوم فقال لی: أین ترید؟ فقلت أرید: محمد بن إسماعیل البخاری، فقال: أقرأه منى السلام.»؛[۱۲] شبی رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) را در خواب دیدم، رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) پرسید: کجا می‌روی؟ گفتم: پیش محمدبن اسماعیل بخاری. فرمود: سلام مرا به او برسان.
…………………………………………………………………………………………………………………………………..
پی‌نوشت:
[۱] «الحدیث المسنَد أَیْ: المتصل»، نزهه النظر فی توضیح نخبه الفکر، ابن حجر العسقلانی، ج۱، ص۱۴۵٫
[۲] مقدمه فتح الباریی، ابن حجر، ص۶٫
[۳] تاریخ مدینه دمشق، ج۵۲، ص۵۰؛ سیر أعلام النبلاء، الذهبی، ج۱۲، ۳۹۲؛ تذکره الحفاظ، الذهبی، ج۲، ص۵۵۵٫
[۴] تاریخ مدینه دمشق، ج۵۲، ص۵۰-۵۲؛ سیر أعلام النبلاء، الذهبی، ج۱۲، ص۳۹۴-۳۹۶؛ تذکره الحفاظ، الذهبی، ج۲، ص۵۵۵٫
[۵] تاریخ مدینه دمشق، ج۵۲، ص۵۶؛ التاریخ الصغیر، البخاری، ج۲، ص۳۶۷٫
[۶] مقدمه فتح الباریی، ابن حجر، ص۶٫
[۷] تاریخ بغداد، خطیب البغدادی، ج۲، ص۱۰٫
[۸] هدی الساری، ابن حجر، ص۱۶٫
[۹] هدی الساری مقدمه فتح الباری فی شرح صحیح البخاری،ص ۶۵۴ و ۶۵۷، «قال الشیخ تقی الدین بن الصلاح فیما رویناه عنه فی علوم الحدیث عدد أحادیث صحیح البخاری سبعه آلاف ومائتان وخمسه وسبعون بالأحادیث المکرره قال وقیل إنما بإسقاط المکرر أربعه آلاف.»
[۱۰] مقدسی در این باره می‌گوید: «اصح الکتب بعد القرآن العزیز الصحیحان: البخاری و مسلم.»؛ بخاری و مسلم بعد از قرآن، صحیح‌ترین کتاب‌ها هستند. ر.ک: فتح الباری بشرح صحیح البخاری، ابن حجر، ج۱، ص۵؛ صحیح مسلم بشرح النووی، النووی، ج۱، ص۱۴٫
[۱۱] تهذیب الکمال، المزی، ج۲۴، ص۴۳۱٫
[۱۲] تاریخ بغداد، الخطیب البغدادی(م۴۶۳)، ج۲، ص۱۰٫
همچنین، جهت اطلاع بیشتر، ر.ک: مقدمه الفتح الباری، ابن حجر، ص۵؛ همان، ص۴۹۰؛ تاریخ بغداد، خطیب بغدادی، ج۲، ص۱۰؛ القول الصراح فی البخاری وصحیحه الجامع، شیخ الشریعه الاصبهانی، ص۶٫

تهیه و تنظیم: پایگاه اطلاع رسانی مرکز بزرگ غرب کشور، واحد نشریه تبیان