1399/2/25
الکامل فى التاریخ‏
کتاب «الکامل فى التاریخ» اثر عز الدین ابو الحسن على بن محمد معروف به ابن الاثیر (م 630 ه. ) مشهورترین کتاب وى و جامع‏ترین تاریخ عمومى است که بیشتر آن درباره تاریخ اسلام است

ابن اثیر کتاب خود را از نخستین روزگار آغاز کرده و تا پایان سال 628 ه. ق. برابر 1230 م یعنى دو سال پیش از مرگش ادامه داده است. منبع اصلى وى تا اواخر قرن سوم، تاریخ طبرى بوده است اما روش او را در ذکر روایات مختلف درباره یک واقعه رعایت نکرده بلکه کامل ترین روایات را گرفته یا روایتى را که به نظر او درست‏تر بوده با آنچه خود از منابع دیگر یافته ذکر کرده است. گاه نیز اگر مجبور گشته روایتى را ذکر کند که در صحت آن تردید داشته، نظر خود را نیز درباره آن آورده یا متذکر شده که درباره این واقعه، اخبار مختلف در دست است.

ابن اثیر گر چه در تدوین مطالب هفت جلد اول کتاب خود مطالب طبرى را پایه قرار داده، از منابع دیگرى مانند ابن کلبى، بلاذرى، مبرّد و مسعودى نیز استفاده کرده و بر نوشته طبرى افزوده است. نمونه این مطلب را در رویدادهاى عرب پیش از اسلام و پیشامدهاى میان قیس و تغلب در نخستین سده هجرى و جنگ تازیان در سند مى‏یابیم.

ابن اثیر مورخى است که در تحقیق و اثبات حقیقت آنچه نقل مى‏کند سختگیر است و گاه منابعى را که مورد استفاده قرار مى‏دهد بى پرده به باد انتقاد گرفته از جمله به طبرى و شهرستانى خرده گیرى‏هایى کرده است. اهمیت الکامل جز آنچه گفته شد بیشتر به خاطر اشتمال بر ذکر وقایعى است که در آثار دیگران دیده نمى‏شود یا کمتر بدان پرداخته‏اند. الکامل را باید تنها کتابى دانست که به همه دولت‏هاى اسلامى در تمامى سرزمین‏ها پرداخته است. علاوه بر ذکر همه رویدادهاى بزرگ و طولانى، در پایان هر سال به رویدادهایى که کوتاه و در درجه بعدى از اهمیت قرار دارند اشاره کرده و تاریخ مرگ مشهورین از علما و شخصیت‏هاى مختلف را آورده است.

به طور خلاصه اهمیت الکامل به اختیار کردن گزارش‏ها (روایات تاریخى) است نه فقط نقل و چیدن آنها در کنار یکدیگر و به همین جهت این کتاب شهرت پیدا کرده و بر دیگر کتب تاریخى برترى یافته است. البته متأسفانه نویسنده در بیشتر موارد منابع خود را یاد نکرده است ولى کتاب او منبع و الگویى براى مورخان پس از خود مانند ابو الفداء، ذهبى، ابن شاکر و ابن کثیر شده است که تحت تأثیر او کتب تاریخى خویش را به روش وى تألیف کرده و از اخبار و اطلاعات او استفاده نموده‏اند.

نخستین چاپ تحقیقى الکامل میان سالهاى 71-1851 م در 12 جلد با 2 جلد فهرست که در سالهاى بعد چاپ شده به کوشش کارلوس یوهانس تورنبرگ سوئدى در لیدن منتشر شد. چاپ 1982 م بیروت نیز مبتنى بر همان چاپ است.این کتاب را ابو القاسم حالت و عباس خلیلى ترجمه کرده‏اند. ترجمه ناتمام دیگرى از سید محمود روحانى نیز عرضه شده است.